منبع: آینه پژوهش، شماره ۱۰۰، مهر و آبان ۱۳۸۵

بانیان آینه پژوهش آهنگ آن داشتند كه در شماره صد افزون بر نشستن پاى گفته‌هاى فرهیختگان و دانشیان درباره مجلّه، چگونگى‌ها و بایستگى‌ها و نابایستگى‌هاى آن از تنى چند از محققان بخواهیم تا درباره «نقد و چگونگى‌هاى آن در ایران» وگرچه به‌اختصار، سخن بگویند. در زیر جواب‌های مصطفی ملکیان به این پرسش‌ها می‌آید.

نقد را تعریف کنید یا به‌دیگر سخن، ارزیابى خود را از نقد بیان فرمایید.

«نقد» در اینجا، البته به‌معناى تأکید بر خطاها و عیوب و نقایص، یعنى به‌معناى خرده‌گیرى و عیب‌جویى نیست، بلکه به‌معناى بررسى محاسن و امتیازات و نیز عیوب و نقایص یک چیز و سپس داورى در باب آن چیز، بر اساس همان بررسى است. این معناى اخیر را مى‌توان به «بررسى و ارزیابى قدر یا ارزش یک چیز» یا «بررسى نقاط قوت و ضعف یک چیز» نیز تعبیر کرد.

مصطفی ملکيان

منبع: مجله نقد و نظر، شماره ۳۳-۳۴، بهار و تابستان ۸۳

مراد از تعبير «بهداشت رواني» دقيقاً چيست؟ تفاوتهاى بهداشت روانى با بهداشت جسم و بهداشت ذهن در چيست؟ آيا اين سه در يكديگر تأثير دارند يا نه؟ اگر بلى، چگونه؟

 تعبير «بهداشت رواني»، در زبان روانشناسـان، روانپزشكـان، آسيب شناسان روانى، و رواندرمانگران فارسيزبان در ترجمه‌ى «mental health» انگليسى به كار مي‌رود و، البتّه، بعضى، از جمله خود من، تعبير «سلامت رواني» را بر آن ترجيح مي‌دهند.

و امّا مراد از اين تعبير و معادلهاى آن در زبانهاى ديگر چيست؟ واقع اينست كه به كاربرندگان اين تعبير، اگرچه در باب بار عاطفى و ارزشى مثبت آن همداستانند، در خصوص بار معنايى آن وِفاق‌نظر ندارند و آن را به معانى گونه‌گونى استعمال و/يا فهم مي‌كنند. براى اينكه نُمونه‌اى از اين كثرت معنايى را نشان دهم، به هشت تعريفى اشاره مي‌كنم كه، بنا به استقصاء يكى از روانشناسان، يعنى جاهودا (دقت شود که M. Jahoda با G. Jahoda كه روانشناس ديگرى است و كتاب روانشناسى خرافات‌ش به ترجمانى مرحوم محمّدنقى براهنى به زبان فارسى منتشر شده است اشتباه نشود)، از بهداشت/سلامتِ روانى شده است: 1) عدم بيمارى روانى؛ 2) قدرت تأمّل در باب خود (=توانايى خودنگرى)، آگاهى از اينكه چه مي‌كنيم و چرا مي‌كنيم؛ 3) نموّ، رشد، و خودشكوفايى؛ 4) يكپارچگى همه‌ى فرايندها و صفاتِ فرد؛ 5) توانايى كنار آمدن با فشار روانى؛ 6) خودفرمانروايى و خودفرمانبرى (autonomy)؛ 7) ديدنِ جهان چنانكه واقعاً هست؛ و 8) تسلّط بر محيط: توانايى مهرورزيدن، در مهرورزى، كار، و بازى كفايت داشتن، در ارتباطات و مناسبات با ديگران خوشايند بودن، و قدرت انطباق و سازگارى. (بنگريد به: Jahoda، M.، Current Concepts of Positive Mental Health، NewYork: Basic Books، 1958) اين هشت تعريف فقط بخشى از تعاريف عديده‌اى‌اند كه از بهداشت روانى شده است.

 منبع:ویژه‌نامه‌ی سنت‌گرایانِ مجله‌ی نقدونظر

شناخت و سنجش جریان‏های معاصر فرهنگی، اگرچه دغدغه نسل امروز ما است; ولی گام نهادن در مسیر این شناخت ‏بدون تامل نظری و كوشش در فهم آنها، تمنای محال است. از میان جریان‏های فرهنگی روزگار ما، سنت‏گرایی درخور توجه و تامل است. بر این روی نقدونظر، پرسش‏هایی را در زمینه‌ی یكی از جریان‏های سنت‏گرایی طرح كرد و خوان سخن را گسترد و آنچه در پی می‏آید پاسخ سه تن از اساتید است: غلامرضا اعوانی (استاد دانشگاه)، محمود بینا مطلق (استاد دانشگاه)، مصطفی ملكیان (استاد حوزه و دانشگاه).  

1 نقدونظر: مدعا یا مدعیات اصلی سنت‏گرایی (Traditionalism)، چیست؟ آیا سنت‏گرایان مدعا یا مدعیات اصلی خود را به عنوان اصل موضوع می‏پذیرند یا به مدد دلیل یا برهان، توجیه یا اثبات می‏كنند؟

اعوانی: بنده پیش از شروع بحث لازم است توضیحی درباره سنت و سنت‏گرایی از دیدی كه مورد نظر هست‏ بدهم.

منبع: نقد و نظر ـ شماره ۶ - بهار ۱۳۷۵

نقد و نظر: در عنوان ياد شده، مصطفى ملکيان از فرهيختگان حوزه و دانشگاه، به دوازده سؤال مجله نقد و نظر درباره «انتظار بشر از دين‏» پرداخته‏اند.

آيا بايد پرسيد: «انتظار بشر از دين چيست؟» يا: «انتظار دين از بشر چيست؟» چرا؟

دو پرسش «انتظار بشر از دين چيست؟» و «انتظار دين از بشر چيست؟» مانعة‏الجمع نيستند، تا سؤال کنيم که کداميک از آن دو را بايد پرسيد. هر دو پرسش پرسيدنى‏اند و مى‏توان آنها را با هم پرسيد.

در همين جا و قبل از اينکه به جواب ساير سؤالات بپردازم، تذکار اين نکته را لازم مى‏بينم که، با توجه به اينکه همه سؤالات دوازده‏گانه شما حول محور «دين‏» مى‏چرخد، ضرورت دارد که مراد از لفظ «دين‏» را تعيين کنيم. قصد ندارم که دين را تعريف کنم، که، از سويى، کارى است بسيار دشوار، بل محال، و، از سوى ديگر، کارى است غير ضرورى، بيفايده، و حتى بيمعنا. اما عدول از تعريف دين، هر وجهى داشته باشد، به‌هيچ روى، ما را مجاز نمى‏دارد که مراد خود را از لفظ «دين‏» تعيين نکنيم؛ چرا که اين کار دوّم، يعنى تعيين مراد، اگر صورت نپذيرد ....

اشاره: یكى از بزرگ‌ترین پرسش‌هاى بشر ـ و به گفته بعضى از فیلسوفان بزرگ‌ترین پرسش بشر ـ پرسش از معناى هستى به نحو عامّ و معناى زندگى بشر به نحو خاصّ و معناى زندگى خود فرد به نحو اخصّ است. متن زیر گفتگویی است با مصطفی ملکیان، که به پاره اى از سؤالاتى كه درباره معناى زندگى قابل طرح می باشد، در شماره ۲۹-۳۰ مجله نقد و نظر پاسخ داده است. گفتنى است كه در این پرسش‌ها معناى زندگى به هدف زندگى تفسیر شده است.

نقدونظر: آیا لزومى دارد كه كل زندگى آدمى هدفى داشته باشد؟ چرا؟

ملكیان: اگر مراد از «لزوم» ضرورت منطقى باشد، باید گفت كه هیچ لزومى ندارد كه كلّ زندگى آدمى هدفى داشته باشد، خواه «زندگی» را به معناى وجود قرین حیات فردى بگیریم و خواه به معناى شیوه ى زیستن. زیرا زندگى بیهدف مفهومى متنافى الاجزاء نیست. و اگر مراد از «لزوم» ضرورت اخلاقى باشد، پاسخ این پرسش را بعضى از فیلسوفان اخلاق مثبت و بعضى منفى میدانند; و، به گمان من، باز، باید گفت كه پاسخ منفیست. دلیلى اقامه نشده است بر اینكه آدمى اخلاقاً موظّف و مكلّف است به اینكه كلّ زندگیش را در خدمت یك هدف قرار دهد.

نقد و نظر در دومین شماره‌ی خود (بهار 1374) به مقوله‌ی «دفاع عقلانی از دین» پرداخته‌است. در قسمت اقتراح این شماره، همین مسئله در نظرخواهی از دانشوران: غلام‌رضا اعوانی، رضا داوری، جعفر سبحانی، محمد لگنهاوسن و مصطفا ملکیان مورد بررسی قرارگرفته‌است. آن‌چه در پی‌می‌آید پاسخ‌هایی است که مصطفا ملکیان به پرسش‌های مطرح‌شده در این اقتراح داده‌است.

در « دفاع عقلانى از دين‏» مراد از «دين‏» و « عقل‏» دقيقا چيست؟

در آغاز بايد گفت كه پيروان هر دين و مذهب، بنا به جهتى يا جهاتى، براى سخن كس يا كسانى حجيت و قداست قائلند; يعنى آنان را فوق سؤال مى‏دانند و آراء و نظريات و تعاليم و احكامشان را بى‏چون و چرا مى‏پذيرند. به اين كس يا كسان سخنان بسيار نسبت داده‏شده‏است و مى‏شود. شك نيست كه بيقين و با قاطيعيت نمى‏توان مدعى شد كه همه اين سخنان، فى الواقع، از زبان و قلم آن كس يا كسان صادر شده است . اينجاست كه تميز سخنانى كه براستى از آن كس يا كسان صدور يافته از سخنانى كه مجعول است، اهميت و ضرورت مى‏يابد. و اين تميز جز با استمداد از روش شناسى علوم تاريخى امكانپذير نيست; هرچند بايد اعتراف‏كرد كه اين روششناسى در مورد هيچ دين و مذهب، به صورت كامل و دقيق، اعمال نشده است. به هر تقدير مى‏توان به مجموعه گزاره‏هايى كه پس از اعمال روششناسى علوم تاريخى در مورد سخنان به‏جا مانده از مرجع يا مراجع فوق سؤال يك دين، صدورشان از آن مرجع يامراجع، احراز مى‏شود نام «دين‏» داد.