سخنى در باب خاستگاه درد و رنج‏هاى بشرى

نویسنده: مصطفى ملكيان

منبع: فصلنامه هفت آسمان، شماره 24

اشاره

اين مكتوب، به گزارش و تحليل آراء كسانى مى‏پردازد كه همگى به وجود يك امر واحد، به عنوان علة‏العلل و يگانه خاستگاه همه درد و رنج‏ها قائلند و، در پى اين اتفاق‏نظر، اختلاف‏نظرشان بر سر اين است كه آن امر واحد كدام است.

مى‏توان گفت كه در اين باب، هشت رأى مختلف وجود دارد. از اين هشت رأى، چهار رأى در دوران سنت و در دل سنت‏هاى دينى بزرگ شرق و غرب پديد آمده‏اند، وچهار رأى ديگر دردوران تجدّد وازدل رويكردهاى‏انسان‏گروانه متأخرسربرآورده‏اند. نويسنده در بازگفتِ اين هشت رأى، نخست به چهار رأى سنتى، اعم از غربى و شرقى، مى‏پردازد، و سپس به چهار رأى انسان‏گروانه معاصر.

به نظر مى‏رسد كه تجربه هر فرد انسانى، در طول عمر خود، و نيز تجربه نوع انسان، در طى تاريخ، گواه آنند كه زندگى بشر تقريبا هميشه، در همه جا، و در هر وضع و حالى توأم با درد و رنج بوده است ...

آرش نراقی

فرض کنید که یکی از مهمترین دغدغه‌های ما کشف و تعهد نسبت به حقیقت (truth) است.  در اینجا مقصود من از حقیقت " گزاره‌ی صادق" است.  و مقصودم از "صدق" همان مفهوم سنتی "انطباق بر واقع".  بنابراین، فرد حقیقت‌جو کسی است که مایل است در مخزن باورهایش از محتوای کذب بکاهد و بر محتوای صدق بیفزاید (این تعریف مشکلات منطقی مهمی دارد، ولی شهودی که پس آن نهفته، دست کم تا آنجا که به بحث ما مربوط است، قابل پذیرش می‌نماید.) 

اکنون می‌توان معنای دیگری از حقیقت را هم تعریف کرد، که  بگذارید آن را حقیقت* بنامیم.  حقیقت* عبارتست از تصویری از جهان واقع، که تو بر مبنای محتوای صدق گنجینه‌ی باورهای بالفعل خود، حاصل می‌کنی.  البته روشن است که حقیقت* نزد من و شما ممکن است متفاوت باشد.  این امر دست کم به دلایل زیر است:

اولاً- نوع گزاره‌های صادقی که در گنجینه‌ی باورهای من وجود دارد، چه بسا با گزاره‌های صادق گنجینه‌ی باورهای شما متفاوت باشد. برای مثال، در گنجینه‌ی باورهای شما گزاره‌های صادقی درباره‌ی اقتصاد و سیاست وجود دارد، که نزد من غایب است، و ممکن است پاره‌ای گزاره‌های فلسفی صادق نزد من باشد، که نزد شما حاضر نباشد.

ثانیاً- حتا اگر محتوای صدق گنجینه‌ی باورهای ما یکی باشد، یعنی هر گزاره‌ی صادقی که نزد شما حاضر است، نزد من هم حاضر باشد، و برعکس، باز هم ممکن است من و شما گزاره‌های صادق موجود نزد خود را به نحو متفاوتی سامان ببخشیم.  یعنی تصویر ما از جهان فقط محصول مجموعه‌ی گزاره‌های صادق موجود نزد ما نیست، بلکه تغییر آرایش و هندسه‌ی آن گزاره‌ها تصویر متفاوتی از واقعیت به ما عرضه می‌کند.  فرض کنید که من و شما  هریک چهار نقطه‌ی هندسی در اختیار داریم، ما می‌توانیم از آن چهار نقطه شمار زیادی اشکال چهاروجهی بسازیم که هیچ‌یک دقیقا ً به دیگری نمی‌ماند.

1. اين پرسش كه: «آيا مي‌توان در جامعة ايران از پديده‌اي به نام "جنبش زنان" سخن گفت؟» يا، به عبارت ديگر، «آيا پديده‌اي به نام "جنبش زنان" در ايران وجود دارد يا نه؟» پرسشي است ناسودمند؛ زيرا لفظ و مفهوم «جنبش زنان» از الفاظ و مفاهيم نظري (theoretical terms) و انتزاعي است و جامعه‌شناسان از اين لفظ و مفهوم تعريف واحدي ارائه نكرده‌اند و، بنابراين، بسته به اين‌كه پاسخ‌دهنده از لفظ «جنبش زنان» چه معنايي فهم يا اراده كرده باشد، پاسخ مي‌تواند مثبت يا منفي باشد و، مهم‌تر اين‌كه، پاسخ‌هاي مثبت يا منفي‌اي كه پاسخ‌دهندگان مختلف مي‌دهند، در بسياري از موارد، حاكي از اختلاف نظر واقعي‌شان در باب يك وضع و حال (state of affairs) يا رويداد (event) يا فرآيند (process) به نام «جنبش زنان» نيست، بلكه نشان‌دهندة نزاع لفظي‌شان بر سر مفهوم و مراد از لفظ «جنبش زنان» است. پرسشي كه چنان تنسيق شود كه پاسخ‌هاي متفاوت به آن لزوماً به معناي اختلاف نظر واقعي پاسخ‌دهندگان نباشد و فقط به اين معنا باشد كه پاسخ‌دهندگان، از لااقل يكي از الفاظ به‌كاررفته در آن پرسش، معناي مختلفي فهم يا اراده مي‌كنند پرسش ناسودمندي است.